Andries Baart: “Maak geen ideologie van zelfredzaamheid. Sta ook stil bij iemands kwetsbaarheid”

andries baartBuurtbewoners die een nieuwe locatie voor zwerfjongeren van beschermd wonen organisatie Kwintes niet zien zitten. Zorgethicus Andries Baart ging onlangs in Almere het gesprek met hen aan. Hij wordt wel gezien als de geestelijk vader van de zogeheten presentie-benadering. Deze benadering kiest er uitdrukkelijk voor om juist mensen die “kwetsbaar, marginaal, doodziek of hopeloos” zijn bij te staan.

Wat was uw insteek daarbij?

“Ik heb de bewoners erop gewezen dat als je op een afstand staat, dat angst en wantrouwen voedt. Terwijl als je elkaar leert kennen, kun je elkaar ook aanspreken. Bovendien zijn die jongeren echt niet zo veel anders dan zijzelf. Ze zijn kwetsbaar, maar dat geldt in principe voor iedereen. Wij zijn allemaal kwetsbaar. Het is dom om te denken dat alleen andere mensen dat zijn.”

Maar de kwetsbaarheid van die jongeren is toch van een andere orde dan die van de gemiddelde buurtbewoner.

“Kwetsbaarheid heb je in allerlei variaties. Want waar waren die buurtbewoners vooral bang voor? Voor hun kwetsbare kinderen die daar vlakbij naar school gingen. Dus, zeg ik, laten we kwetsbaarheid als uitgangspunt nemen en daar het gesprek over voeren. Maar je moet niet alleen aan de buurtbewoners begrip vragen, ook van de jongeren wordt gevraagd rekening met anderen te houden. En dat gaat niet altijd goed, soms zijn ze gewoon de kluts kwijt. Je moet dat vooral niet romantiseren.”

U stelt dat kwetsbaarheid in de zorg tegenwoordig een taboe is. Is het echt zo zwart-wit?

“Ik heb stapels beleidsnota’s doorgenomen en de aandacht daarin voor kwetsbaarheid is miniem. Terwijl het almaar wel gaat over eigen kracht en zelfredzaamheid. In het huidige Nederlandse politieke klimaat is er weinig ruimte voor kwetsbare mensen. ‘Stoppen met pamperen’ is al wat de klok slaat. Alsof je je kwetsbaarheid aan jezelf te wijten hebt! Terwijl we heel goed weten dat veel van die jongeren uit problematische gezinnen komen. Beleid dat alleen maar gebaseerd is op begrippen als autonomie en eigen regie is blind. Doe het andere oog open, zou ik zeggen, en let ook op de kwetsbaarheid van mensen.”

Hoe kunnen hulpverleners en begeleiders die brug slaan?

“Met de presentie-benadering uiteraard. Door belangstellend en dichtbij iemand te zijn, en de relatie met de ander aan te gaan. Je moet je in iemand verdiepen. Dan zie je wat die ander kan. Ik heb het dan ook over de ongemakkelijke kant van mensen. Neem die jongeren, die zijn soms lastig, moeilijk te begrijpen en gecompliceerd. Je moet als het ware een gangetje boren om bij ze te komen. En je moet mensen als individu zien en beseffen dat ieder anders in elkaar steekt. Dat geldt ook voor de vermaatschappelijking van de zorg. Het is een prima idee om mensen met een psychische aandoening of een handicap in de wijk te laten wonen, maar we moeten ons wel realiseren dat dat voor sommigen te hoog gegrepen is en dat die een beschutte omgeving nodig hebben. Je moet het doen waar het kan, maar er geen ideologie van maken.”

Wat is voor u goede zorg?

“Goede zorg gaat niet alleen over de aanpak van kwalen of beperkingen, die richt zich op de mens. Dat je iemand erkent en niet vernedert. Dat je laat weten dat zijn verhaal ertoe doet. Het is fantastisch om iemand zo te coachen dat hijzelf zijn broek kan ophouden. Maar wat als ie een terugval krijgt of toch bij de pakken neer gaat zitten? Stoppen we er dan mee? Ik vind dat je er dan nog steeds voor hem moet zijn. Dat is je taak.”

Andries Baart is bijzonder hoogleraar Presentie en zorg aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. De essentie daarvan is dat het in de zorg om de relatie gaat tussen de cliënt of patiënt en de hulpverlener. Uiteraard juichen de beoefenaren van deze benadering het toe als de problemen van mensen opgelost en verholpen worden. Maar als dat onverhoopt niet lukt of als dat er simpelweg niet inzit, blijft een presentiewerker zijn cliënt trouw en laat hem niet in de steek. Ook als die cliënt veeleisend, lastig of zelfs gewelddadig is.

Begin 2013 heeft Andries Baart samen met journaliste Christa Carbo het boek De zorgval uitgebracht (Uitgeverij Thoeris, Amsterdam). In een uitvoerig essay licht Baart zijn visie op kwetsbaarheid en het relationele karakter van de zorg toe. En met het aloude concept compassie slaat hij de brug tussen deze twee kernbegrippen van zijn benadering. Zelf formuleert hij het zo: “Compassie in de zorg is het vermogen je te laten onderbreken in je plannen en werk, aandacht te geven aan wie vanwege zijn kwetsbaarheid dan aandacht behoeft – ook als dat tegen de regels is of als je formeel niet op dat appel hoeft in te gaan.” Compassie is, met andere woorden, geen romantisch idee voor dromers maar een uiterst praktische werkwijze in vaak moeilijke omstandigheden.

Sinds 2007 is Andries Baart de drijvende kracht van de Stichting Presentie: www.presentie.nl Eind oktober 2012 organiseerde de stichting het drukbezochte congres  Uit de zorgval. Voor een korte filmische impressie van deze conferentie klik hier

 

Uit: Jaarbeeld, Kwintes 2014

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.